[Sabit] Masonluğun Tarihçesi

GENEL MASONLUK: ÖZET TARİHÇE

(HERMIT_AP’nin BURSA’DA MASONLUK KİTABINDAN ALINTI)

Masonluk, bilindiği üzere “taş veya duvar ustalığı” anlamına gelir. Nitekim yabancı dillerde bu kelime doğrudan bir zanaat ehlini anlatır. Bizim anladığımız anlamda Spekülatif yani Düşünsel çalışmalar yapan Masonluk ise yabancı dillerde Freemason (İngilizce), FreiMaurer (Almanca), Franc-Maçon (Fransızca) şeklinde bizdeki tam karşılığı “Hür Mason” şeklinde ayrıca bildirilir.

Bu sebeple Masonluk tanımlaması ve tarihçesinde bu iki durum, Operatif, yani gerçekten Taş yontu ve inşaat işiyle çalışan Masonlukla; Spekülatif, yani üyelerinin kendini inşası ve topluluk olarak insanlığın aydınlanması ülküsünde buluşan Düşünsel çalışma ve üretim yapan Masonluk olarak ayrı değerlendirilebilir.

Çoğu araştırmacı bu iki dönemi tamamen ayrı değerlendirse de ben bu görüşte olanlardan değilim. Masonluğu kadime dayandırma çalışmaları Regius, Cooke, Leland gibi Gotik elyazmaları olarak isimlendirilen eski belgelerde Nemrut’tan Öklid’e kadar farklı kökenlere vardırılmaya çalışılmıştır. Lübnan’dan Batı Anadolu’ya varan bölgede Dionysos İşçileri incelemeye değer bir gruptur. Üyelerinin mesleki bilgiler dışında da Kardeşlerin eğitimine önem verdikleri ve yer yer Agap’a köken olduğu düşünülen şenliklere temel sayıldıkları olmuştur. Numa Pompilius döneminde kurulan Roma Kolejyaları içerisinde bulunan Mimari ile ilgili olanları da meşhurdur. Nitekim İmparator Julius Ceasar ve Agustus’un Mimarbaşı Marcus Vitruvius Pollio (MÖ 80 – MÖ 15) Mimarinin temel kaynaklarından sayılan kitabında Firmitas (Dayanıklılık), Utilitas (Faydalılık) ve Venustas (Güzellik)’ı mimarinin dayanması gereken üç güç olarak tanımlarken bunları da Dorik, İyonik ve Korint Sütunlarla sembolize etmiştir.

İyi bir Mimarı ise şöyle tarif etmiştir: “İyi bir yazar, Geometriye hâkim, müzikten anlayan, tarih bilen, filozofları dikkatle takip eden, ilaçlar ve tıp konusunda bilgiye sahip ve astronomi ile tanışık olması gereken Mimar, ancak böylece kalıcı eserler verebilecektir.”

Buradan 2000 yıl önce de mesleğin hiçbir zaman sadece yapıcılık olarak görülmediğini anlamak kanımca mümkündür.

Yapılanması ve çalışma yöntemleri bugünkü usullerimize çok benzer olan Roma Kolejleri, Batı Roma’nın düşüşü ile nasıl yaşadı pek takip edilemiyor ama Como Ustaları öyle sanıyorum ki meslek Orta çağ Kompanyonajlarına doğru evrilirken arada geçişi sağlayan zincir halkası olabilir.

Zamanla Şövalye Tarikatlarında din adamları yanı sıra değişik meslek üyelerinden oluşan hizmetliler grupları da oluşmuştur. Masonların da bunlardan olduğu bilinmektedir. Tapınak Şövalyeleri Fransa Kralı IV. (Güzel) Philippe ve Papa V. Clement tarafından 13 Ekim 1307 tarihinde baskılara uğrayıp, 22 Mart 1312 tarihli papalık “Vox in excelso” isimli kararnamesi ile lağvedilince pek çok kurtulan Şövalyenin, Avrupa’da yayılmış Mason Localarına bu sefer “Kabul Edilmiş” üyeler olarak katıldığı da iddia olunur.

Masonluğun bizler açısından dönüm noktası İskoçya Kralı VI. James’in Baş Mimarı ve İmar Nazırı[1] denebilecek William Schaw’un 1598 ve 1599’da yayımlanan iki Nizamnamesi[2] ile İskoçya’daki Mason Localarına yazılı tersimat tutmayı şart koşmasıdır. Böylece bu tarihten sonra belgeli olarak mesleğin takibi mümkün olmuştur. William Schaw’un Avrupa Hermetik Devrimi’nin takipçilerinden ve Giordano Bruno’nun çıraklarından olduğuna dair iddialar vardır.[3] Kendisi döneminde “Hatırlama Sanatı”[4] gibi Rozkrua yöntemleri localarda çalışılmaya başlanmış; ilk belgeli Spekülatif Mason olan John Boswell[5] gibi şeytana tapmak, büyücülük gibi suçlamalardan yargılanmış (bu o dönem Rozkrua ve Simyacıların sıklıkla kaldığı suçlamalardan) bir aristokrat, yani Operatif Mason olmadığı bariz kişiler de Loca üyelerinden olarak görülmüştür.

Avrupa’da Rönesans ve Reform ateşi yanmaya başlarken Katolik Protestan çatışması yaşanıyordu. I. Elizabeth’in varis bırakmadan vefatı sonrası soy bağı ile İngiltere tahtına da çıkan ve I. James adını alarak Stuart hanedanını başlatan VI. James’in soyundan Elizabeth, Prusya bölgesinde etkin ve Protestan Alman Devletleri İttifakı lideri Palatin V. Frederick ile 1612 yılında nişanı beklenen altın çağın işareti ve Simya Düğünü idi. Ancak beklenen olmadı, Protestanlar galip gelemedi. II. Rudolph’tan beri Hermetiklere ev sahipliği yapan bölgeden kaçan heteredoks inançlılar, Hermetikler İngiltere’ye sığındılar. Burada yoğunlaşan Rozkrua ve Simya çalışmaları, Robert Boyle’dan Elias Ashmole’e kadar pek çok meşhur kişinin kurucularından olduğu ve II. James’in himayesinde görünür hale gelen ‘Invisible College’[6] yani Royal Society’e dönüştü. Kuruculardan olan Robert Moray’ın kardeşi ise İngiltere’deki Mason Localarının Büyük Üstadı William Moray’dı. Mezhep ve taht savaşları tüm hızıyla devam ediyordu. Stuartlar tahtı kaybetmiş, komutanları Robert Moray olan İskoç Şövalyelerin korumasında Fransa’ya kaçmışlardı. Kralî himaye kaybolunca Gentlemen Club gibi değişik çatılar entelektüel ve Hermetiklerin arayışına durak oldular. Ama kapalı toplantı haklarıyla Masonlar o dönem cazipti. Çoğunluğu entelektüel ve aristokratlardan oluşan dört loca, o dönem adet olduğu üzere toplandıkları tavernaların isimleriyle anılıyorlardı, bu toplantılarından birinde Londra ve Westminister Büyük Locasını oluşturdular. 1717’deki bu kurumsallaşma sonrasında 1723’te Anderson Nizamnamesi ile Landmarklar ve Old Charges adı verilen Eski Yükümlülükleri derleyerek yürürlüğe alıp, 1725 yılında ise ismini İngiltere Büyük Locası olarak değiştirdiler. Bu süreç kolay olmadı, eski kimi localardan bu yeni girişimlere tepkiler vardı. Moderns adını verdikleri bu yapıyı tanımayıp Antients (Kadimler) ismiyle eski usullerinde çalışmaya devam ettiler ve Ahiman Rezon ismi verilen ayrı bir yasa kitabını takip ettiler. Bu iki grup 1813’te anlaşarak birleşme yoluna gitti ve İngiltere Birleşik Büyük Locası (UGLE) adını aldı.

Elbette 1717 sonrası İrlanda (1725), Fransa (1728), İskoçya (1736) gibi değişik ülkelerde de meslek bu dönüşüme ayak uydurdu. Geleneksel olarak bir Kalfa Kardeşliği olduğunu düşündüğüm meslek, Localar ömürlük Üstad seçimi yerine dönemlik seçmeye başlayınca çok sayıda Üstada sahip olmaya başladı. Böylece Üstad derecesindekilerin çalıştığı farklı konular gelişmeye başladı. 1737 ve 1738 yıllarında iki defa okuduğu düşünülen meşhur söylevi ile Fransız Büyük Doğusu Büyük Hatibi Şövalye Ramsay, ilk defa Masonluğu operatif yapıcılık kökenleri yerine Şövalyelik anlatılarıyla birleştirmiştir. Ayrıca geleneksel Çırak, Kalfa ve Üstad derecelerine Acemi, İskoçyalı ve Tapınak Şövalyesi derecelerini de ekleyerek ismiyle de anılan ilk İskoç Riti olarak da bilinen dizgeyi oluşturmuştur. Sonrasında Avrupa’da pek çok İleri ve Felsefi Dereceler ortaya çıkmıştır. 1758’de 25 Dereceli Yetkinleşme Riti, 1786’da ise Prusya Kralı Büyük Frederick himayesinde 33. ve Sonuncu Derece oluşturularak Eski ve Kabul Edilmiş İskoç Riti teşekkül etmiştir.

Dünyada 1875 Lozan Konvanı’nda son noktasına gelen, Fransız Devrim etkisi ile ağırlık kazanan seküler yaklaşımla Evrenin Ulu Mimarı kavramının Masonlukta şart olması sorgulanmıştır. Gelişen süreçte 1929 yılında UGLE, geleneksel Masonluk anlayışını çerçeveleyen “Menşein İntizamı Bildirgesi”ni yayımlamıştır. Böylece Dünya’da Tanrı İnancını şart koşan Muntazam Masonluk ve bu şartı aramayan Liberal Masonluk; temelini inanç kaynaklarından alan ve “İyi insanı daha iyi insan yapma” mottosuna sahip Anglosakson Masonluğu ile “Hakikat Arayışı” çalışmalarında temel alınan Avrupa Masonluğu gibi değişik yorumlar oluşmuştur.

Bugün dünya çapında Milyonlarca Mason, Büyük Loca veya Büyük Doğu adı verilen yapılanmalar bünyesinde; Loca ismi verilen en küçük çalışma birimlerinde Ülkü Mabedi ideali yolunda çalışmaya kendi bildikleri yöntem ve usullerle devam etmektedirler.

[1] Master of Works

[2] Statutes

[3] Philippa Faulks ve Robert L. D. Cooper, “The Masonic magician: The life and death of Count Cagliostro and his Egyptian rite”

[4] Art of Memory, Frances Yates, 1966 by Routledge & Kcgan Paul

[5] İlk Spekülatif Masonlar ve John Boswell Üzerine, A. P. , Makale, 2020

[6] Görünmez(ler) Kolej(i)