[Sabit] Türkiye'de Masonluk

Sayın HERMIT, yeni websitesi ve forum için teşekkür ederim. Üyesi bol, faydası çok olacaktır umarım…

Hermit K. sitenin tekrar aktif olmasına çok sevindim. Umarım taşımızı yontacağımız güzel konular ve güzel tartışmalara ışık tutacak bir forum olur. KSS

Eminim ki aydınlatıcı nice bilgilere kavuşacağız bu platformda. Emeğinize sağlık Sn. Hermit

TÜRKİYE’DE MASONLUĞUN BAŞLANGICI: ÖZET TARİHÇE

(HERMIT_AP’nin BURSA’DA MASONLUK KİTABINDAN ALINTI)

Dionysos İşçilerinden bahsetmiştik. Doğanın döngüsünü işleyen pek çok Mister (Gizem) anlatısı Ezoterizm ve dahi Masonlukta da uzun yıllar çalışma konusu olmuştur. Attis’ten Mitra’ya, Apollon’dan Prometheus’a topraklarımızda da bir zamanlar inanılmış; bugünse sadece mitolojik olarak görülen sembolik anlatımlar halen ilginçliğini korumaktadır. İnsanlığın ortak bilincinin şekillenmesinde etken olan bu düşünsel gelişim aynı zamanda Operatif olarak da takip edilebilir. Avrupa’daki Kompanyonaj ya da Guild sistemlerinin benzeri Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Ahi Teşkilatı ile bizim kültürümüzde de var olmuştur. Tasavvufi bir yaklaşımı olan bu Teşkilat, Hz. Ali ile Hz. Muhammed arasında yaşandığı düşünülen Kırklar Cemi alegorik anlatımından kök alan Musahiblik[1] ve Şed[2] Bağlama töreni ile kendisine sembolik anlatım noktaları seçmiştir. Ahi düzenine kabul için bir tören yapıldığı ve Şed Bağlandığı bilinmektedir. Aynı zamanda Ahiliğin üç kapı üçer de makamdan dokuz derecesi vardır. Yiğit, Yamak, Çırak; Kalfa, Usta, Ahi; Halife, Şeyh, Şeyhül Meşayıh.

Aynı zamanda On iki imamla ilişkilendirilen 12 ilkesi vardır: Dürüstlük, Dayanışma ve Kardeşlik, Yardımlaşma, Adalet ve Hakkaniyet, Çalışkanlık ve Üretkenlik, Hoşgörü ve Saygı, Ahde Vefa ve Sadakat.

Osmangazi’nin hocası ve kayınpederi Şeyh Edebali’de bir Ahi Şeyhidir. Tasavvuftaki Seyr-i Süluk’taki Süluk, Meslek ile aynı kökten gelir. Meslek erbabı, loncalar halinde teşkilatlanmış ve her bir mesleğin piri tarafından yönetilir vaziyettedir. Meslekle ilgili sırlar öğretilirken aynı zamanda tasavvufta yolculuğu da paralel yürümektedir.

Taş ustalarının piri Hacı Bayram-ı Veli 1300’lerin sonunda söylediği şu sözleri duymamız lazım:

“Şakirdleri taş yonarlar, yonup üstada sunarlar

Çalabın adın anarlar, ol taşın her paresinde”

Benim inanç ve kültürlerin birbiri üzerine kurulduğu, birbirinin dönüşüm ürünü olduğu fikrimi doğrularcasına Ankara’daki Hacı Bayram Cami’de hemen yanında bulunan eski Agustus Tapınağının taşlarını devşirmiş ve kullanmıştır.

Uzun lafın kısası, topraklarımız düşünsel ve inançsal temeli sağlam bir Zanaat altyapısına zaten sahiptir.

Osmanlı topraklarında da 1721 gibi erken tarihlere kadar Mason localarının toplandığı söylenir. Galata civarında çalıştığı ifade edilen bir loca belgelenmemiş olsa da en erken örnek olarak karşımıza çıkar. Levant bölgesinde ticaret sebebiyle bulunan Alexander Drummond İskoçya Büyük Locası tarafından bölgede görevlendirilmiş, hatıratında 1738’de İstanbul, İzmir ve Halep’te çalışan locaların varlığını bildirmiştir. Belgeleriyle kayıtlı, beratıyla takip edilebilen ilk loca ise yine kendisi tarafından 3 Şubat 1748 tarihinde kurulan ve İstanbul’da çalışan bir loca olup İskoçya Büyük Locası kayıtlarında İskoçya dışında kurulmuş ilk loca olarak görünmektedir. Drummond zaten Bölge Büyük Locası Büyük Üstadı (1747) ilan edilmiş, bu faaliyetlere o sebeple girişmişti.[3]

Bu dönemde ağırlıklı olarak çalışan localar yabancı Obediyanslara (Büyük Loca) bağlı ve gayrimüslim Osmanlı tebaası veya ticaret için Levant denilen Akdeniz bölgesine gelen tüccarlardan matrikülü oluşan localardı. Osmanlı döneminde 1826’da II. Mahmut Yeniçeri Ocağı ile birlikte bağlı bulundukları Bektaşi Tekkelerini de kapatmış, bir görülen Mason Locaları da birlikte yasaklanmıştı. Bunda Bektaşi ve Mevlevi Tekkelerinin ayinlerine gayrimüslimlerin bile katılmasına izin vermesi sebebiyle aynı kitle üzerinde etkin olmalarının etkisi olduğu kanaatindeyim. Ancak Kırım Savaşı sonrası İstanbul’a gelenlerle yeniden çalışmaların hız kazandığı, Balkanlarda ise artık kapanmış olan Bektaşi Tekkelerinin bu sefer Mason Localarını buluşma amacıyla etkin kullandığını görmekteyiz. Bu sebeple sonradan oluşacak Maşrık-ı Azam (Büyük Doğu) ilk Büyük Üstadı Talat Paşa, İkinci Büyük Üstat Mehmet Ali Erel Baba ve Dördüncü Büyük Üstat Rıza Tevfik aynı zamanda Bektaşi kimlikleriyle de bilinen kişilerdi. Zaten bu sebeplerle sembolizmada ortaya çıkan benzerlikler pek çok çalışmaya konu olmuştur.

Bir adım geriye gidersek Paris’te Büyükelçi olarak görev yaparken Avrupa hayatı ile ilgili sefaretname notlarına yazdıklarıyla meşhur 28 Mehmet Çelebi oğlu ile birlikte Fransa’da Masonluğa girdiği ve Mason olduğu bilinen ilk Osmanlı olmuştur. Birlikte Osmanlı ve İslam eserlerini basmak üzere kurdukları ilk matbaa ile meşhur olan İbrahim Müteferrika, Osmanlı ordusunun ıslahı için gelip Humbaracı Ahmet Paşa adını alan Claude Alexandre Comte de Bonneval yine Mason olduğu iddia olunan kişilerdir.

1856 yılında ilginç bir olay yaşanır. İngiliz ordusundan Yüzbaşı Atkinson isminde birisi İrlanda Büyük Locasından aldığını söylediği yetkiyle Ionia, Anatolia ve Bizansio isimli üç loca kurar, para toplayarak buraya çok sayıda kişiyi tekris eder. Hatta bu locaları birleştirerek 1857 yılında Türkiye Büyük Locası ve hatta felsefi dereceler için bir de Şapitr kurar. Ancak 28 Şubat 1859 yılında Louis Mayer tarafından bu locaların düzensizliği ve Yüzbaşı Atkinson’un maddi fayda sağladığı ortaya çıkınca bu adımlar erken son bulur.

Sonraki adım olarak 1861 yılında Eski ve Kabul Edilmiş İskoç Riti Yüksek Şûrası, Kadim ve Makbul İskoç Riti Şûray-ı Âlî-i Osmanî Osmanlı ve bağlı devletlerini kapsamak üzere oluşturulur. Kurucuları hakkında çok detaylı bilgi olmamakla birlikte ilk Hâkim Büyük Amirin Mısırlı Prens Halim Paşa olduğu ve 1869’da Charleston’da toplanan Yüksek Şûralar tarafından kabul edilip onaylandığı mevcut bilgilerdendir. Ancak pek faal olamamış ve uzun süre uykuda kalmıştır.

Uzun aradan sonra 3 Mart 1909’da Yüksek Şûra’nın uyandırılma çalışmaları hayata geçerek Prens Aziz Hasan Paşa usule uygun olarak sırasıyla Mehmet Talat, Cavit Bey, Rahmi bey, Midhat Şükrü, Dr. Rıza Tevfik, Nesim Mazliah, Michel Noradoungyan, David J. Kohen, Osman Adil, Asım bey, Mehmed Arif, Mehmet Fuat Hulusi ve Galip beyleri 33 dereceye yükselttiler. 18 Mart 1909’da Hüseyin Cahit Yalçın, Osman Talat, Galip Paşa; 20 Mart 1909’da Sarım Kibar, Sabri Kâtipzade, Emanuelle Carosso; 3 Eylül 1909’da Dr. Miralay Mehmet Ali ve 3 Kasım 1909’da Faik Süleyman Paşa Eski ve Kabul Edilmiş İskoç Riti’nin 33. Derecesine yükseltildiler.

13 Temmuz 1909 günü David J. Kohen’in Galata Noradounghyan Handaki iş yerinde Maşrık-ı Azam’ın kurulabilmesi için kardeşlere çağrı yapıldı. Yeter sayı oluşmayınca 1 Ağustos 1909 Tarihinde Haçopulos Pasajında yeni bir buluşma için tüm obediyanslardan kardeşlere çağrı yapıldı. Yüksek Şûra’nın kurduğu Vatan, Muhiban-ı Hürriyet, Vefâ ve Şafak Localarıyla birlikte Mısır Obediyansından Resne ve Uhuvvet-i Osmâniyye ile Fransız Obediyansı bağlısı La Renaissance’dan ayrılan bazı kardeşlerin oluşturduğu Terakki ve İttihat Muhipleri adlı locada beratını Yüksek Şûradan almış olarak yerini almış, loca sayısı yediye çıkmıştı. 29 kardeş toplantıda hazır bulundu ve Maşrık-ı Âzam-ı Osmânî kurulmuş oldu.

Bu toplantıda hazır bulunanlar şöyleydi:

Seçilen görevliler ise şu listede verildiği şekildeydi:

Büyük Üstad (Üstad-ı Azam)                             Mehmet Talât (Talât Paşa)

Üstad Yardımcısı                                              Miralay Galip

Birinci Nazır                                                      Dr. Mehmet Ali

Birinci Nazır Yardımcısı                                   Eduardo Denari

İkinci Nazır                                                      Ecz. Osman Fehmi

İkinci Nazır Yardımcısı                                    Nadra Moudron

Hatip                                                                Dr. Rıza Tevfik

Hatip Yardımcısı                                              Michel Noradounghyan

Kâtip                                                                Av. Osman Talât

Kâtip Yardımcıları                                           Solon E. Casanova, Fevzi

                                                                        Menahem, Errera Dario

Hasenat                                                            Sarım Kibar

Hasenat. Yardımcısı                                       Dr. İlyas Mondiano

Hazine                                                            Dr. Jak Suhami

Birinci Muhakkik                                               Nail Reşit

İkinci Muhakkik                                                Dr. Bohur Kamhi

Üçüncü Muhakkik                                            Victor Algrante

Dördüncü Muhakkik                                      Tevfik Bey (Gazeteci)

Birinci Teşrifatçı                                            Raffaello Ricci

İkinci Teşrifatçı                                             Diran Kelekyan

Üçüncü Teşrifatçı                                          Av. Osman Saip

1909 yılından günümüze kadar Büyük Üstatlar ise aşağıda verildiği gibidir:

1. Mehmet Talat Paşa (1909-1910)
2. Faik Süleyman Paşa (1910-1912) (1915-1916)
3. Mehmet Ali Erel Baba (1912-1915)
4. Mehmet Cavid Bey (1916-1918)
5. Rıza Tevfik Bölükbaşı (1918-1919)
6. Fuat Halis Demirelli (1918-1921)
7. Besim Ömer Akalın (1921-1924)
8. Mehmet Servet Yesari (1924-1927)
9. Fikret Takiyeddin Onuralp (1925-1927)
10. Mustafa Edip Servet Tör (1927-1930)
11. Mim Kemal Öke (1930-1932)
12. Mustafa Hakkı Nalçacı (1932-1933) (1951-1953)
13. Muhittin Osman Omay (1933-1936)
14. Fethi Erden (1953-1955)
15. Ahmet Salih Korur (1955-1960)
16. Kemalettin Apak (1960-1962)
17. Ekrem Tok (1962-1965)
18. Enver Necdet Egeran (1965)
19. Hayrullah Örs (1965-1973)
20. Nafiz Z. Ekemen (1973-1979)
21. Halit İ. Arpaç (1980-1981)
22. Şekûr Ökten (1981-1986)
23. Cavit Yenicioğlu (1986-1988)
24. Orhan Alsaç (1988-1991)
25. Suha Tuğrul Aksoy (1991)
26. Can Arpaç (1992-1996)
27. Tunç Timurkan (1996-1998)
28. Sahir Talat Akev (1998-2000)
29. Demir Savaşçın (2000-2003)
30. Kaya Paşakay (2003-2005)
31. Asım Akin (2005-2007)
32. Salih Evcilerli (2007-2010)
33. Remzi Sanver (2010-2013)
34. Ömer Köker (2013-2017)
35. Bülent Akkan (2017-2021)
36. Rint Akyüz (2021-2023)
37. Remzi Sanver (2023- Devam Ediyor)

Türkiye Büyük Locası eski adı Polonya Sokak olarak bilinen Nûr-u Ziya Sokak 25 numaradaki binasına 1929 yılında taşınarak o günden bu yana çalışmalarını geliştirerek ve ülke çapına Nûru yayarak devam etmektedir.

Aslında özet tarihçemizin önemli başlıklarını vermiş oldum, detaylı halleri Büyük Locamız dokümanları ve kaynakçada verilen eserlerde incelenebilir. Ancak bahsetmeden geçilmemesi gereken iki olay daha kaldı. Bunlardan biri, 1930’lu yıllarda Dünya’da Faşizm rüzgarları esmeye başlamış; şovenist milliyetçi söylemler gündelik hayata ve politikalara hâkim olmuştu. Bu kapsamda kendisi de Mason olmak isteyen ancak kabul görmeyen Mahmut Esat Bozkurt (eski bakan) ve arkadaşlarının başı çektiği bir grup Masonluğu beynelmilel (uluslararası) bir yapı olarak lanse ederek, kökü dışarıda bir yapı olarak antimasonik propagandanın konusu etti.  Atatürk’e yoğun baskılar yapmakta ve Mason Localarının kapatılmasını istemekteydiler. Gelişmeleri yakinen takip eden ve İçişleri Bakanlığı da yapan Şükrü Kaya kardeşin de yönlendirmeleriyle, Masonluk kapatılma tehditlerini bertaraf etmek için mal varlığını Halkevlerine devrederek kendini kapattığını ilan etmiş ve Masonlukta Uyku olarak tanımlanan aktif olmama dönemine girmiştir. Yeniden uyandırılma faaliyetleri Atölyeleri ile aktivitelerini devam ettiren Yüksek Şûranın çağrılarıyla 1948 yılını bulan Büyük Loca’nın tam anlamıyla aktif çalışmalara başlaması 1951’i bulmuştur.

Bir başka önemli hadise ise Dünya’da başta Tanrı inancı şartı ve yalnızca erkeklerin tekrisi konularında farklı görüşlerden dolayı zaten var olan Liberal Masonluk ve Geleneksel/Muntazam Masonluk bölünmesi Türkiye’de de kendini görünürde Süleyman Demirel’e verildiği iddia edilen “Mason değildir” minvalindeki belge ile alevlenen tartışmalarla göstermiştir. 1965-1966 olayları olarak bilinen dönem Hayrullah Örs ve diğer kardeşlerin döneme ait anlattıklarıyla detaylı olarak araştırılabilir. Ancak bu olaylar sonrası Türkiye Büyük Locası, Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar Büyük Locası olarak yoluna devam etmiş ve Muntazam Masonluk dünyasına katılmıştır. Ayrılışın etkisi ile Meşrutiyet Caddesi eski 111 numarada mukim şu an Türkiye Süprem Konseyi olarak bilinen yapı ise Büyük Mason Mahfili Derneği altında Büyük Loca örgütlenmesine ön ayak olmuş, günümüzde de Özgür Masonlar Büyük Locası ismiyle, Liberal Masonluk olarak bilinen Gayrimuntazam[4] camiada çalışmalarına devam etmektedir.

[1] Yol kardeşliği

[2] Kuşak

[3] Meşrutiyetten Önce Türkiye’de Masonluk I, Suha Umur, Şakul Gibi, Sayı 6 s.11 Eylül 1988

[4] Geleneksel Masonluk bakışıyla teknik terim olarak.